Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) hiện đang lấy ý kiến rộng rãi cho dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục, dự kiến thay thế Nghị định số 04/2021/NĐ-CP. Điểm nhấn đáng chú ý nhất và ngay lập tức thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận chính là các mức phạt tiền lũy tiến cực kỳ nghiêm khắc đối với hành vi ép buộc học sinh học thêm dưới mọi hình thức.
Theo dự thảo mới, các mức xử phạt được phân cấp rõ ràng theo tính chất và quy mô vi phạm:
- Phạt từ 5.000.000 đến 10.000.000 đồng: Áp dụng cho các hành vi ép buộc học sinh tham gia học thêm dưới mọi hình thức thông thường.
- Phạt từ 10.000.000 đến 20.000.000 đồng: Áp dụng khi người dạy sử dụng các thông tin nhạy cảm như kết quả học tập, đánh giá rèn luyện, hoặc thông tin thi tuyển sinh để gián tiếp hay trực tiếp gây áp lực, ép buộc học sinh phải đi học thêm.
- Phạt từ 30.000.000 đến 50.000.000 đồng: Mức phạt cao nhất dành cho các hành vi ép buộc học thêm có tổ chức, quy mô lớn hoặc gây ra những hệ lụy tiêu cực rõ rệt đến tâm lý, sức khỏe của người học.
Đặc biệt, dự thảo cũng quy định các biện pháp khắc phục hậu quả mang tính răn đe nhân văn nhưng quyết liệt: Buộc trả lại toàn bộ số tiền đã thu trái phép và phải công khai xin lỗi người học bị ép buộc.
Góc nhìn lịch sử: Vì sao ‘bệnh cũ’ vẫn khó điều trị tận gốc?
Câu chuyện “dạy thêm, học thêm” không phải là vấn đề mới mẻ tại Việt Nam. Suốt hơn hai thập kỷ qua, ngành giáo dục đã ban hành không ít văn bản, thông tư kiểm soát (tiêu biểu là Thông tư 17/2012/TT-BGDĐT), thậm chí từng có thời điểm đề xuất đưa dạy thêm vào danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện để dễ quản lý. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các biện pháp cấm đoán hành chính trước đây thường chỉ giải quyết được phần ngọn.
“Khi nhu cầu đạt điểm cao, đỗ trường chuyên lớp chọn của phụ huynh vẫn cực kỳ lớn, và áp lực thi cử từ hệ thống giáo dục vẫn nặng nề, thì cung và cầu sẽ tự tìm đến nhau dưới những hình thức tinh vi hơn.”
Vấn nạn dạy thêm đã nhanh chóng biến tướng từ hình thức công khai sang các lớp học gia đình, mượn danh nghĩa câu lạc bộ kỹ năng, hoặc tinh vi hơn là hình thức “tự nguyện trên tinh thần bắt buộc”. Việc sử dụng điểm số trên lớp hay thái độ ứng xử của giáo viên làm công cụ ép buộc ngầm là một thực tế nhức nhối nhưng rất khó bị phanh phui do tâm lý e ngại của phụ huynh.
Thách thức lớn nhất: Định nghĩa và thu thập chứng cứ “ép buộc”
Dưới góc nhìn pháp lý và thực tiễn quản lý, việc cụ thể hóa khung hình phạt lên tới 50 triệu đồng là bước đi cần thiết thể hiện quyết tâm chính trị lớn của Bộ GD&ĐT. Tuy nhiên, tính khả thi của nghị định khi đi vào cuộc sống vẫn là một dấu hỏi lớn.
1. Làm thế nào để xác định hành vi “ép buộc”?
Trừ khi có những chứng cứ đe dọa bằng tin nhắn rõ ràng, phần lớn việc “ép buộc” hiện nay diễn ra rất tinh vi qua các hình thức phi ngôn ngữ: Đề thi học kỳ rơi vào đúng phần chỉ dạy ở lớp học thêm; học sinh không học thêm thường bị phớt lờ trên lớp hoặc nhận những lời nhận xét khắt khe hơn. Những biểu hiện mang tính cảm xúc và nghiệp vụ sư phạm này rất khó để lượng hóa và quy kết thành hành vi vi phạm hành chính.
2. Tâm lý e ngại của người tố cáo
Phụ huynh và học sinh là những người trong cuộc chịu ảnh hưởng trực tiếp. Thế nhưng, liệu có bao nhiêu phụ huynh dám đứng ra tố cáo giáo viên đang trực tiếp dạy con mình khi niên khóa vẫn chưa kết thúc? Nỗi lo sợ con trẻ bị trù dập, cô lập trong môi trường học đường luôn lớn hơn số tiền học thêm phải đóng hàng tháng.
3. Thu nhập của giáo viên và cán cân cung – cầu
Chúng ta không thể phủ nhận một thực tế: Thu nhập từ lương của một bộ phận không nhỏ giáo viên phổ thông hiện nay vẫn chưa tương xứng với hao phí lao động. Khi nguồn thu nhập chính đáng từ lương chưa đủ trang trải cuộc sống, áp lực kinh tế sẽ tiếp tục đẩy giáo viên tìm cách lách luật để dạy thêm. Ở chiều ngược lại, chương trình học quá tải và các kỳ thi mang tính loại thải khốc liệt buộc phụ huynh phải chủ động tìm thầy cho con, tạo ra một thị trường dạy thêm tự phát khổng lồ khó kiểm soát.
