Chuyến tàu mang số hiệu của hãng Southern xuất phát từ ga London Victoria ngày 13 tháng 8 mang theo 150 hành khách hướng về phía Nam. Tuy nhiên, hành trình này đã kết thúc bằng một kịch bản kinh hoàng tại khu vực gần ga Lewes, hạt East Sussex. Vụ trật bánh và lật nghiêng ba toa tàu phía sau khiến ít nhất 20 người bị thương đã làm dấy lên những cuộc thảo luận nghiêm túc về tính bền vững của cơ sở hạ tầng giao thông xương sống châu Âu trước sự khắc nghiệt của biến đổi khí hậu.
Khoảnh khắc sinh tử giữa “chảo lửa” East Sussex
Sự cố xảy ra vào khoảng 15h54 (giờ địa phương), thời điểm nước Anh đang oằn mình gánh chịu đợt nắng nóng gay gắt kỷ lục trong năm với mức nhiệt vượt ngưỡng 35 độ C tại Sussex và chạm mốc 38 độ C tại London. Nhờ quy định giới hạn tốc độ phòng ngừa nhiệt độ cao được áp dụng trước đó, đoàn tàu di chuyển chậm hơn hành trình thông thường khoảng 20 phút. Tuy nhiên, điều này vẫn không ngăn được thảm kịch xảy ra.
Các nhân chứng mô tả lại khoảnh khắc ba toa tàu cuối đột ngột rung lắc mạnh, dội lên dội xuống như một chiếc bập bênh rồi văng ra khỏi đường ray, lật nghiêng xuống sườn đồi. Nhiều hành khách buộc phải đập vỡ và trèo qua cửa sổ lật ngược phía trên đầu để thoát thân giữa làn khói bụi mù mịt.
“Toa tàu đột ngột lắc lư dữ dội rồi lật nghiêng, trượt dài trên đất cát. Tôi đã nghĩ mình không thể sống sót và vội vã gọi điện cho người thân để nói lời từ biệt,” cô Rachel Heath, một hành khách may mắn thoát nạn, bàng hoàng kể lại.
Lực lượng cứu hộ lập tức kích hoạt tình trạng khẩn cấp diện rộng. Tổng cộng có 20 hành khách phải nhập viện điều trị. Nhờ sự hỗ trợ kịp thời của chính quyền địa phương và người dân hạt East Sussex trong việc cung cấp nước uống, sơ cứu y tế giữa thời tiết nắng nóng khắc nghiệt, hậu quả về người đã được giảm thiểu tối đa.
Khi nhiệt độ cực đoan hạ gục những thanh ray thép đặc
Mặc dù Cơ quan Điều tra Tai nạn Đường sắt (RAIB) chưa công bố kết luận cuối cùng, các hình ảnh tại hiện trường ghi nhận đoạn đường sắt bị uốn cong hình chữ S uốn lượn đã đặt ra giả thuyết lớn nhất: Hiện tượng biến dạng nhiệt (rail buckling).
Theo Tiến sĩ Ioannis Koliousis từ Trường Quản lý Cranfield, các thanh ray thép đường sắt có tính chất vật lý co giãn mạnh theo nhiệt độ môi trường. Khi nhiệt độ không khí vượt quá 35 độ C, nhiệt độ trực tiếp trên bề mặt thanh ray kim loại có thể tăng vọt lên tới trên 50 độ C. Dưới sức nóng khủng khiếp này, thép giãn nở tạo ra áp lực nén nội tại cực lớn. Nếu kết cấu kẹp giữ hoặc lớp đá ba-lát (đá dăm nâng đỡ đường ray) không đủ vững chắc, lực nén này sẽ giải phóng bằng cách bẻ cong toàn bộ hệ thống đường ray.
Bên cạnh đó, chuyên gia giao thông Christian Wolmar đưa ra một góc nhìn địa chất học đáng chú ý: Tình trạng khô hạn kéo dài liên tục trước đó có thể đã hút cạn độ ẩm trong các tầng đất sét sườn đồi tại Sussex, gây ra các vết nứt sâu và sụt lún nghiêm trọng dưới nền móng đường ray. Sự kết hợp giữa lực giãn nở của thép từ bên trên và sự mất điểm tựa chịu lực từ nền đất bên dưới chính là “mũi tên kép” hạ gục độ an toàn của tuyến đường sắt.
Lỗ hổng của hệ thống di sản từ thời Victoria
Vấn đề sâu xa hơn nằm ở chỗ: Phần lớn mạng lưới đường sắt của Vương quốc Anh được khảo sát, thiết kế và xây dựng từ thời kỳ Victoria (thế kỷ 19). Tiêu chuẩn kỹ thuật thời bấy giờ chỉ tính toán dựa trên mức nhiệt độ ôn đới mát mẻ đặc trưng của nước Anh lịch sử, nơi nhiệt độ hiếm khi vượt quá ngưỡng 30 độ C.
Hiện nay, tốc độ biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh hơn khả năng nâng cấp của hạ tầng quốc gia. Việc điều chỉnh toàn bộ hàng chục nghìn kilomet đường ray để thích ứng với biên độ nhiệt lớn (từ âm độ vào mùa đông đến gần 40 độ vào mùa hè) đòi hỏi nguồn ngân sách khổng lồ và thời gian hàng thập kỷ. Hệ quả là, mỗi khi xuất hiện đợt nắng nóng cực đoan, giải pháp duy nhất của các hãng vận hành như Network Rail là ban hành lệnh hạn chế tốc độ chạy tàu nhằm giảm áp lực động lực học lên ray. Nhưng vụ tai nạn tại East Sussex cho thấy, ngay cả khi đã chủ động chạy chậm, thảm kịch vẫn có thể rình rập.
